Ook een visionair is een beetje sterfelijk

Meerder mensen vroegen me of ik mijn toespraakje ter afscheid van Jaap van Bruchem wil toesturen. Misschien inspireert deze man meer mensen, zelfs na zijn overlijden (op 11/11/2021). Misschien zit er enige hoop of troost in het voorbestaan van ideeën ….

Jaap van Bruchem (links op de foto) luistert aandachtig naar toptuinder Eef Stel, tijdens een studiedag kwantum landbouw.

“Het kan allemaal veel beter …!” 

“Het is eigenlijk heel eenvoudig …” 

“ ’t komt wel een keer bovendrijven …” 

Met deze drie gevleugelde citaten van Jaap, zal ik proberen een indruk te geven van de betekenis van Jaap in landbouwkringen. Natuurlijk door mijn persoonlijke bril. En veel te kort.

Kringlooplandbouw is nu formeel beleid. Dat het zover is gekomen, is zeker te danken aan zijn werk en inzet. 

We kenden elkaar vanaf 1966, het eerste jaar van onze studie in Wageningen. Al vroeg bleek een van zijn bijzondere gaven, vooral in de wiskunde. In zijn tweede jaar was hij al assistent van de hoogleraar. Wij gingen ons weegs, allebei ook internationaal. In 2001 zocht hij mij weer op. Met twee melkveehouders. Ze hadden ideeën over zorgvuldiger veehouderij. Hun denkwijze zou goed zijn voor hun portemonnee en voor hun dieren. En het zou vast en zeker ook wel goed zijn voor het milieu, maar dat konden ze zelf niet meten. Jaap was het helemaal met hen eens. Hij had dat al eens uitgerekend voor de boerderij van zijn vader. Die was veel efficiënter dan de moderne boeren.

De twee boeren werden platgelopen door collega’s en studenten die nieuwsgierig waren naar anders voeren, gezondere koeien en lagere rekeningen van de veearts. Of ik hun kennis wilde verspreiden, want al die bezoeken en excursies kostten hun eigenlijk teveel tijd. Ik moest projecten verzinnen en er geld voor regelen en zij zouden hun kennis vrijelijk beschikbaar stellen. Jaap zou alles ondersteunen met zijn inzichten. Aldus geschiedde. Om en lang verhaal kort te houden: het is nu beleid en langzamerhand breekt het inzicht door dat dit een houdbaar spoor is. Dat het noodzakelijk is. Jaap had een vooruitziende blik. 

Jaap had een goede neus. Hij sprak het liefst van Welriekende mest.

Maar Jaap was niet alleen een ruiker, hij was ook een ziener. Hij zag dingen en hij begreep kwesties die wij niet helder zagen. Als hij ons toesprak met zijn zachte en vriendelijke stem en een beetje verlegen glimlach om zijn mond, sprak hij van ‘holronde groei is duurzaam’ en bolronde groei loopt vast, van ‘i als de wortel van -1’, van Global Scaling waarin alle levende wezens in een logisch systeem samenhangen, van micro-organismen tot koeien en sterrenstelsels[i]

En met zijn wiskundige inzichten kon hij de robuustheid van landbouwbedrijven vergelijken met sociale processen en psychologische ontwikkeling van mensen. Ik heb steeds geprobeerd hem daarin te kunnen volgen. Dat lukte maar voor een deel. Zie het boekje “Integraal Denken, de 10 denkstappen van Jaap van Bruchem”[ii]

Met zijn inzichten inspireerde hij velen. En ik zou graag allerlei namen noemen van mensen met wie hij heeft samengewerkt. Maar dat wordt voor nu teveel. Er hebben zelfs enkele bewegingen bestaan waarvan je wel kunt zeggen dat ze rondom Jaap geboren werden. PMOV, Aquarius Alliantie, NVLV. Later wilde hij zijn eigen trainingsnetwerk opzetten, Quadropool. “Een keer komt het wel bovendrijven” bleef Jaap hopen. 

Hij had ook uitgerekend dat de Nederlandse Landbouw grondig duurzaam kon worden als iedere burger elke dag een euro zou inleggen. En dan kon misschien voedsel wel gratis worden. 

Toch kwam zo’n idee niet in de stroomversnelling die Jaap voor zich zag. Hij verbaasde zich dan dat zo’n heldere rekensom niet onmiddellijk opgevolgd werd. Het lag toch zo voor de hand … Hij had er grote moeite mee om te accepteren dat de wereld zo traag reageerde op een geweldig idee. Als ik hem voorhield geduld te betrachten dan wilde hij dat eigenlijk niet horen.

U begrijpt het al: Jaap was onnavolgbaar. Zelfs hijzelf begon dat langzamerhand te begrijpen. Dan zaten de toehoorders ademloos te luisteren, zonder hem goed te kunnen volgen. Maar we wisten dat het waar was. Dat hij waar was. En dan kwam zijn vertwijfelde uitspraak “het komt wel op zijn pootjes terecht”.

Hij was heel gelukkig als er dan een warm applaus kwam. Hij werd geliefd. En dat hield hem op de been. Hij was blij met deze vorm van erkenning. Want ook in wetenschappelijke kringen werd zijn denken nauwelijks begrepen. Hij heeft daar in de academische kou gestaan. Boeren begrepen hem beter dan zijn wetenschappelijke collega’s.

Jaap kende de koeien. Voor zijn promotie bestudeerde hij de lebmaag. Hij keek dan door een glaasje naar het binnenste van de koe. Hij zag in een oogopslag of koeien in een weiland blaakten van gezondheid of gestrest waren. Hij voelde dat gewoon aan en hij kon het ook zien. En van de maag naar de koe naar de bodem en het gras, naar het systeem en naar de kosmos: het had allemaal met elkaar te maken. Hij zag al die verbindingen.  Overal zag hij de phi.

En tot op het laatst, bij elk van mijn bezoekjes aan hem in de laatste jaren, bleef hij zeggen: “Het kan beter, Henk, veel beter! Het is toch een schande dat er zo weinig terecht komt van die hogere efficiëntie van stikstof. We moeten 10 top-boeren – hij noemde ze diamant-boeren – in een boekje samenbrengen en laten zien dat het veel beter kan! Zij laten het toch zien?! Zij vervuilen niet, zij runnen nu al natuurzuiverende bedrijven!”

En hij stond voor zijn inzichten. Ook voor de rechter. Jaap is meerdere keren opgeroepen als getuige-deskundige in rechtszaken tegen boeren die de mest niet wilden injecteren. Zij werden veroordeeld, want ze voldeden niet aan de wet. Maar ze kregen geen boete want Jaap had de rechter overtuigd dat ze het beter deden dan de wet voorschreef. 

Zijn verzameling boeken en tijdschriften – en zijn eigen schetsen van alle samenhang – getuigen van zijn rol in de voorhoede van moderne kennis. Die moet eigenlijk behouden blijven voor studenten en onderzoekers die zijn visie door kunnen ontwikkelen. Want dat dat gaat gebeuren staat voor mij vast. Als iemand een idee heeft voor een bibliotheek ofzo waar deze boeken zouden passen, dan hoort de familie dat graag.  

De laatste jaren bladerde ik nogal eens door stapels boeken op zijn tafel of naast zijn bed. Die gingen over nog grotere vragen: ‘Magiers en goden’, Andere Beschavingen die zich met de planeet Aarde bemoeiden. En nog steeds over Global Scaling en Raum und Zeit, zijn lijfblad. 

Alles was met elkaar verbonden, dat was hem wel duidelijk. “Alles is Een”, zei hij dan. En het universum is een hologram waarin alle kennis overal toegankelijk is. Liefde was uiteindelijk de universeel verbindende kracht. Hij sprak dan van de Melodie van het Heelal. Het herstel van zijn brug naar de God van zijn jeugd werd daardoor bijna vanzelfsprekend. God ziet immers iedereen en weet immers alles en heeft iedereen toch lief. Jaap vertelde graag over de betekenis van de Bijbelverhalen. Zijn herontdekte goddelijke inspiratie klopte gewoon met zijn nieuwe inzichten. Hij kon geloof en wetenschap weer verenigen. Dat hij zijn wortels in zijn latere jaren weer op heeft gezocht, heeft hem goed gedaan.

En zo kan ik nog wel een uur doorgaan. Maar dit is nu genoeg als impressie. 

Jaap was een bijzonder mens, hij bleef zich altijd verwonderen. “Dat lukt met 62% gevoel en 38 % ratio,” zei hij. Al had hij zelf soms moeite om bij zijn gevoel te komen. Hij bleef altijd nieuwsgierig. Hij bleef streven. 

Het kan inderdaad veel beter in de landbouw. Maar het duurt wat langer dan hij had uitgerekend. En toch is het eigenlijk heel eenvoudig, als we het door zijn bril konden bekijken. 

Hoe dan ook, wij zijn Jaap dankbaar. Een groot mens is heengegaan. 

We zullen hem blijven herinneren. Theo Mulder heeft al het initiatief genomen om elk jaar een speciale dag te organiseren om de frontlijn ideeën voor een betere landbouw met elkaar te delen ( http://www.mulderagro.nl ). Interessante nieuwe ontwikkelingen blijven groeien. 

We noemen ze de Jaap van Bruchem dagen.       

Dag Jaap!


[i] Nu zet de Duitser Matthias Paque dit werk voort onder de naam Universal Scaling.

[ii] Nog bij te bestellen op www.boekenbestellen.nl

Henk Kieft

Add comment