Viering van de quantum eeuw 1925-2025 met de grote Grete.

De Amerikaanse Natuurkunde Vereniging treft al voorbereidingen voor de viering van de ‘quantum-eeuw’. En hun werkgroep ‘Vrouwen in de Quantum Fysica’ wil de bijdrage van vrouwen aan de kwantummechanica in het licht zetten. Aldus Moe Klein Douwel in de Volkskrant van zaterdag 27 maart 2021. Haar artikel beschrijft de kwantumheldin Grete Hermann.

Bij het baanbrekende werk van Bohr en Heisenberg speelde ook zij een grote rol. ‘Hermann was geen natuurkundige van origine’ vertelt Guido Bacciagaluppi, hoofddocent aan de Universiteit van Utrecht. ‘Ze studeerde wiskunde en werd filosoof. In de jaren dertig werd zij gegrepen door de natuurkunde, vooral de quantummechanica. … In die tijd hadden de natuurwetenschappen nog minder prestige, waardoor vrouwen er makkelijker binnenkwamen. Ze mochten wel studeren, zolang ze zich maar niet teveel op de voorgrond vertoonden.’

Bacciagaluppi noemt haar ‘het ware filosofische geweten’ van de Kopenhagen-interpretatie, die vooral toegeschreven werd aan de bekende natuurkundigen Niels Bohr en Werner Heisenberg. Hun interpretatie is nog steeds algemeen geaccepteerde visie op de kwantummechanica. Een van de centrale ideeën van Heisenberg betreft de grens (de Schnitt van Heisenberg, ofwel de snede) tussen wat we meten in de minuscule wereld van de kwanten en de grote, alledaagse wereld van onze meetapparaten. Waar houden de wetmatigheden van de kwantumnatuurkunde op en beginnen de wetmatigheden van de bekende natuurkunde? [HK: Denk maar ergens tussen de wereld van de atomen en de wereld van de biologische cellen.] Aan dit denken heeft Hermann een grote bijdrage geleverd.’

Hermann volgde daarin de filosoof Immanuel Kant, die zegt dat we geen directe toegang hebben tot de wereld op zichzelf – ook niet de normaal zichtbare wereld om ons heen -. We zien de wereld altijd door een filter, onze menselijke geest. Die bepaalt hoe we alles ervaren – en interpreteren wat we waarnemen. Net zoals de menselijke geest en de ervaring onlosmakelijk verbonden zijn, zo zijn volgens Hermann het klassieke meetapparaat en de quantumwereld onlosmakelijk verbonden. We hebben geen directe toegang tot de quantumwereld; we moeten meten als we er iets meer van willen weten.

Hermann (1901-1984) genoot de waardering van Heisenberg. Waarom speelt ze dan – in tegenstelling tot hem en Bohr – geen hoofdrol in de boeken over de pioniers van de natuurkunde? Waarom is het niet ‘de Schnitt van Hermann‘? Niet alleen omdat vrouwen zelden de waardering kregen die zij verdienden. Na de Tweede Wereldoorlog zette zij haar filosofische werk op een laag pitje en richtte zich op de wederopbouw van het Duitse schoolsysteem. Zij was enorm veelzijdig. Steeds meer mensen doen onderzoek naar haar: geschiedkundigen, filosofen, natuurkundigen, wiskundigen, onderwijskundigen en politicologen.

Een goed idee dus om de grote Grete Hermann in de schijnwerpers te zetten als we een eeuw quantumnatuurkunde gaan vieren!

Henk Kieft

Add comment